Wat is er precies aan de hand met de Eusebiuskerk?

Restauratie is vooral nodig vanwege de slechte staat van het natuursteen dat is gebruikt voor onder andere de ornamenten van de kerk en de ‘bekleding’ van de toren. Ook de manier waarop dit natuursteen is aangebracht aan de kern van de toren vraagt om ingrijpen.

Natuursteen
De natuursteensoort Ettringer Tuf, die op grote schaal is toegepast bij de bouw en restauraties van vele kerken in Nederland, is in de loop der jaren minder duurzaam gebleken dan lang werd gedacht.

Een pinakel op ca 50 meter hoogte is losgescheurd van zijn voetstuk

Een pinakel op circa 50 meter hoogte is losgescheurd van zijn voetstuk.

Ettringer Tuf blijkt, meer dan andere natuursteensoorten, kwetsbaar voor vocht – en temperatuurwisselingen. Hierdoor zijn scheuren ontstaan, zowel in de stenen zelf als tussen de stenen onderling. Dat gebeurt vooral bij stenen met veel details, zoals het beeldhouwwerk en de ornamenten. Vlakke stenen hebben er veel minder last van. Deze zwellen en krimpen gelijkmatiger.

De verwering van het natuursteen treedt als eerste op bij relatief kleine ‘onderdelen’ maar tast nu ook steeds grotere stukken aan. Zo staat op circa 50 meter hoogte een pinakel van ruim een meter hoog die bij de vorige restauratie werd vervangen, nu compleet los op zijn voetstuk van oude tufsteen. Dit ruim honderd kilo zware gevaarte dreigde al naar beneden te vallen.

In welk tempo het natuursteen ‘slijt’, is niet te voorspellen. Vast staat wel dat het proces niet is te stoppen. Overigens is tufsteen niet in alle gevallen ‘slecht’: in het bovenste deel van de toren – de Lantaarn – heeft het tufsteen zich juist heel goed gehouden.
Het is niet zo dat bij de eerdere restauratie uit kosten- of andere overwegingen is gekozen  voor een verkeerde of slechte steensoort: de structurele problemen van deze soort tufsteen zijn pas sinds kort bekend. Ook het verhaal dat de steen slecht is omdat deze met dynamiet gewonnen zou zijn, is niet waar.

Deze pinakel moest al in 2007 met stalen banden worden vastgezet om neerstorten te voorkomen.

Deze pinakel moest al in 2007 met stalen banden worden vastgezet om neerstorten te voorkomen.

De ‘waterlijsten’, die als een horizontale band rond de toren lopen, brokkelen af.

De verankering
Onderzoek heeft ook aangetoond dat het natuursteen  niet of onvoldoende verankerd is. Daardoor kunnen ornamenten die relatief ‘vrij’ staan – zoals pinakels of de beelden op de luchtbogen –  en blokken op de hoeken van de toren op den duur losraken en naar beneden vallen.

De structuur van de toren: een bakstenen kern met daaromheen een natuurstenen 'schil'.

De structuur van de toren: een bakstenen kern met daaromheen een natuurstenen ‘schil’.

De toren bestaat sinds de wederopbouw uit een bakstenen kern met vloeren en balken van beton. Daaromheen is een natuurstenen ‘schil’ aangebracht. Tussen de bakstenen kern en de natuurstenen schil is een laag specie gestort, maar er zijn geen, of onvoldoende verankeringen aangebracht tussen kern en schil. Ook tussen de blokken onderling blijkt geen verankering te zijn aangebracht.
De sterkte van de bekleding is dus afhankelijk van de hechting van de specie. Deze hechting blijkt te zwak, waardoor de natuurstenen huid los kan komen van de baksteen waaraan het bevestigd is.

De vensters

Een van de grote vensterpartijen van het kerkgebouw

Een van de grote vensterpartijen van het kerkgebouw

Ook de grote vensterpartijen van de kerk moeten worden aangepakt. Vroeger werd voor de stenen ‘kozijnen’ van dergelijke ramen zandsteen gebruikt. Na de oorlog is deze steensoort in de ban gedaan en vervangen door het ‘zwakkere’ tufsteen. De vensters vangen enorm veel wind en de huidige constructie is eigenlijk te licht om deze druk te kunnen weerstaan. Daarnaast bevat de natuurstenen constructie van de vensters ook veel details, waardoor het natuursteen gevoelig is voor scheurvorming.

 

 

 

 

Beelden op de luchtbogen

Ook de beelden op de luchtbogen verweren.

Ook de beelden op de luchtbogen verweren.

Helaas heeft de verwering van het tufsteen ook gevolgen voor de vele fraaie beelden op de luchtbogen rondom het schip van de kerk. Deze hebben veel details en vormovergangen en zijn op hun hoge standplaats extra kwetsbaar voor de invloed van het weer. Besloten is om alle beelden op de  luchtbogen veilig te stellen, door ze te verwijderen en op te slaan in afwachting van een definitieve oplossing. 

Volgende vraag:
Wat is er gebeurd bij eerdere restauraties?