‘Van Perzisch tapijt naar strak, wit en leeg’

Of: hoe de katholieke Eusebius protestant werd

In de tweede helft van de zestiende eeuw werd het protestantisme de heersende christelijke stroming in Nederland. In Arnhem werd de Hervorming in 1578 doorgevoerd.  De Grote of Eusebiuskerk ging over in protestantse handen. Het katholicisme werd in Arnhem in 1581 bij wet verboden. De overgebleven katholieken werden voortaan min of meer gedoogd. Ze mochten, bij de gratie van het protestantse stadsbestuur, hun missen blijven vieren in zogenaamde schuilkerken. Dat waren huiskamerkerkjes, of kerkgebouwen waarvan je aan de buitenkant beslist niet mocht zien dat het een katholieke kerk was.

Verandering van het interieur
De protestanten vonden de katholieke sier in de Eusebiuskerk storend. Al die beelden en schilderingen zouden maar afleiden van de verkondiging van het Woord van de Heer. In 1580 werden voor het eerst beelden stukgeslagen. In 1599 werd de kerk definitief ontdaan van alle nog resterende schilderijen, heiligenbeelden en altaren. In 1609 verdwenen de kleurige muur- en plafondschilderingen onder een dikke laag witkalk. Het interieur van de oude, katholieke Eusebius had ooit het voorkomen van een veelkleurig Perzisch tapijt met gouden en zilveren accenten. De protestantse Eusebius was leeg, wit en strak.
Er waren meer veranderingen in het interieur. De katholieke ritus heeft een duidelijke liturgische richting. Priesters en gelovigen richten zich tijdens de mis naar het oosten. Vanuit het oosten, vanuit het Hemels Jeruzalem verwachten christenen de wederkomst van Christus, zoals beschreven in de Openbaring van Johannes. Ook de Eusebius staat op een oost-westas, met de hoofdingang in het westen en het koor in het oosten. In het koor stond vroeger het hoofdaltaar, waarop de eucharistie werd gevierd.

Interieur van de protestantse kerk

Interieur van de protestantse kerk

Preekstoel centraal
In een protestantse eredienst staan niet het altaar en de eucharistie centraal, maar de verkondiging van het Woord door bijbellezing en prediking. In een protestantse kerk is de preekstoel het centrale aandachtspunt, en die kan zich in principe overal in het interieur bevinden. De gelovigen zitten quasi in een kring rondom de preekstoel. In de protestantse Eusebius verloor het koor zijn oorspronkelijke liturgische betekenis, en werd uiteindelijk van de rest van de kerk afgescheiden door een zogenaamd koorhek. De preekstoel stond meer terzijde van de lengteas van de kerk. Eigenlijk was de grote gotische ruimte in de Eusebius niet erg geschikt voor de protestantse eredienst. Wie oude foto’s ziet van het protestantse interieur van vóór de oorlog, bemerkt dat er veel moeite is gedaan om rondom de preekstoel een meer intieme plek af te schermen.

Achterstelling opgeheven
In 1853 werd in Nederland de zogenaamde bisschoppelijke hiërarchie hersteld. In dat jaar benoemde de paus in Rome voor het eerst weer volwaardige bisschoppen in ons land. Dat was sinds de Reformatie niet meer gebeurd. Al in 1796, toen de Fransen de dienst uitmaakten in Nederland, werd de achterstelling van het katholieke volksdeel gedeeltelijk opgeheven. In 1808 werd de Walburgiskerk teruggegeven aan de Arnhemse katholieken, en na een korte restauratie weer als parochiekerk in gebruik genomen. Thorbecke schreef in 1848 een nieuwe grondwet die de vrijheid van godsdienst in ons land nadrukkelijk vastlegde. De roomsen konden hun schuilkerken definitief verlaten en weer zichtbaar katholieke kerken gaan bouwen.
Vaak werden de nieuwe katholieke kerken, kloosters en scholen gebouwd in een stijl die Neogotiek heet. De neogotische architectuur werd de zichtbare uitdrukking van het herwonnen zelfvertrouwen van de rooms-katholieken. Deze bouwstijl was gebaseerd op de oorspronkelijke Gotiek uit de Middeleeuwen. Katholieken in de negentiende en in de vroege twintigste eeuw beschouwden de Gotiek bij uitstek als symbool van de oude, ongedeelde kerk van Rome.

´Kleine Eusebius`
De middeleeuwse Grote of Eusebiuskerk bleef het godshuis van de Arnhemse protestanten. In 1865 werd aan het Roermondsplein echter een katholieke, neogotische Eusebiuskerk gebouwd, in de volksmond wel de ‘kleine Eusebius’ genoemd. De kerk heeft er ruim een eeuw gestaan. Daartoe gedwongen door het verloop van het aantal gelovigen, werd de kleine Eusebius gesloten en in 1990 uiteindelijk gesloopt.
De ooit zo belangrijke relieken van de heilige Eusebius hebben de Reformatie maar gedeeltelijk doorstaan. Oorspronkelijk waren er meer overblijfselen, van Eusebius zelf, en van zijn metgezellen, die in één adem met hem worden genoemd. Het middeleeuwse reliekenkastje in de vorm van het hoofd en de schouders van de heilige, is gespaard. De kostbare zilveren portretbuste bevindt zich momenteel in de schatkamer van de Walburgiskerk. Het is een rijksmonument.

Martin Pieterse